Af Fjalla-Eyvindi og Höllu

Fjalla-Eyvindur er einn þekktasti útilegumaður á Íslandi á seinni tímum. Hann varði mestum hluta ævi sinnar í útlegð á hálendi Íslands, þar á meðal á svæðinu þar sem Vatnajökulsþjóðgarður er nú. Sagan af Fjalla-Eyvindi er flestum Íslendingum kunn og sömu sögu er að segja um vögguvísuna Sofðu unga ástin mín, en hana Halla söng fyrir dóttur hennar og Eyvindar áður en hún fleygði henni í fossinn til að koma í veg fyrir að þær kæmust undir manna hendur.

Hér á eftir má lesa nokkrar sögur um Fjalla-Eyvind og Höllu.

Eyvindur var Jónsson og Margrétar; þau bjuggu í Hlíð í Hrunamannahrepp í Árnessýslu. Ógjörla vita menn, nær Eyvindur er fæddur, en líklegt er, að hann hafi fæðst öndverðlega á 18. öld. Eyvindur ólst upp hjá foreldrum sínum í Hlíð og dvaldist í hreppnum, til þess er hann var orðinn fulltíða maður. Eftir það fór hann að Traðarholti í Flóa og varð þar fyrirvinna. Sagt er, að hann hafi ekki orðið þar mosavaxinn og orðið að fara þaðan aftur fyrir þjófnaðar-óknytti, og fylgdi sá ókostur honum jafnan síðan.

Í fyrstu er sagt hann hafi hnuplað osti úr poka frá förukerlingu og verið þá staddur í Oddgeirshólum, en hún hafi lagt það á hann, að hann skyldi aldrei verða óstelandi upp frá því. Hafi þá annaðhvort Eyvindur eða þeir, sem að honum stóðu, viljað kaupa af kerlingunni að taka ummæli sín aftur. Hafði hún þá sagt, að það gæti hún ekki, því ummæli yrðu ekki aftur tekin; en þá bót skyldi hún leggja í máli, að hann kæmist aldrei undir manna hendur, og þótti hvort tveggja rætast á honum ávallt síðan.

Þegar Eyvindur fór frá Traðarholti, segja það bæði Árnesingar og Vestfirðingar, að hann hafi farið vestur á Vestfirði og komist þar að búhokri með ekkju þeirri, sem Halla hét, og börnum hennar og búið þar, sumir segja á einbýlisjörð til fjalla, en aðrir á Hrafnfjarðareyri í Jökulfjörðum og Grunnavíkursókn og átt allgott.

Höllu þótti í mörgum hlutum illa farið; bæði var hún harðlynd, hafði illt orð á sér og þótti blendin í trú, svo að hún sótti nálega ekki kirkju eða hún stóð fyrir utan kirkjudyr, meðan messan var flutt. Henni er svo líst að skapnaði og háttum á alþingi 1765, að hún væri "lág og fattvaxin, mjög dimmlituð í andliti og höndum, skoleygð og brúnaþung, opinmynnt, langleit og mjög svipill og ógeðsleg, dökk á hár, smáhent og grannhent, brúkaði mikið tóbak."

Aftur þótti Eyvindi margt vel gefið, blíðlyndi og glaðlyndi og leikfimi, svo að hann var sundmaður góður og glímumaður, manna fráastur á fæti og brattgengastur, kunni svo vel handahlaup, að hann dró undan fljótustu hestum, og kom honum það oft að góðu gagni, þegar hann þurfti að forða lífi sínu og honum var veitt eftirför; slyngur var hann og úrræðagóður.

En svo er honum lýst á Öxarárþingi 1765: "Hann er grannvaxinn, með stærri mönnum, útlimastór, nær glóbjartur á hár, sem er með liðum að neðan, bólugrafinn, toginleitur, nokkuð þykkari efri en neðri vör, mjúkmáll og geðþýður, hirtinn og hreinlátur, reykir mikið tóbak, hæglátur í umgengni, blíðmæltur og góður vinnumaður, hagur á tré og járn, lítt lesandi, óskrifandi, raular oft fyrir munni sér rímu-erindi, oftast afbakað."

Sagt er svo frá, að Halla hafi lagt lag sitt við ótíndan þjóf, heldur Arnes en Abraham, og eftir að þau höfðu drekkt pilti nokkrum, sem var hjá hjónunum, niður um ís á Hrafnsfirði, hafi þau strokið burtu frá börnum sínum ungum.

Vildi þá Halla brenna bæinn, en Eyvindur ekki, og fórst það illvirki svo fyrir. Dóttir þeirra ein, sem Ólöf hét, hljóp til næsta bæjar og sagði frá, hvernig komið var, og því varð börnunum bjargað, en þau Eyvindur hlupu á fjöll með ýmsa búshluti og áhöld og ólu eftir það aldur sinn í útlegð um tuttugu ár og fluttu byggð sína æ lengra austur og norður eftir landinu í óbyggðum, og skal hér nú segja fátt eitt frá þeim bústöðum þeirra.

Eftir að þau Eyvindur lögðust út, varð þeirra fyrst vart á Hveravöllum fyrir vestan Kjalveg á Auðkúluafrétt. Gerði Eyvindur þar skála og hlóð upp einn hverinn, sem sést hafa merki til fram á vora daga; í hvernum suðu þau mat sinn.

Þar var með þeim Arnes útileguþjófur, sem fyrr var nefndur. Á þessum stöðum héldu þau sig, þegar þeir félagar stálu eina haustnótt vistum og ýmsu öðru úr skemmu eða útihúsi frá Magnúsi bónda í Gilhaga í Skagafjarðardölum. Var þeim veitt eftirför, en náðust ekki, og sást ekkert eftir af þeim nema einhverjar menjar þess, að þeir hefðu áð langt frá byggð.

Í öðru sinni ætluðu þeir félagar að ræna ferðamenn, sem fóru með skreiðarlest norður Kjöl; var það fulltíða maður og unglingspiltur. Maðurinn varð svo hræddur, að hann skalf, og sýndi enga mótvörn; en pilturinn greip klaufhamar, sló á kinn Arnesi og kjálkabraut hann; bar Arnes það merki síðan til dauðadags. Síðan sló pilturinn til Eyvindar, en hann sneri undan og þeir Arnes báðir, en hinir komust heilir til byggða.

Meðan þeir félagar voru á Hveravöllum, sendi Eyvindur Arnes einu sinni ofan í Skagafjarðardali að ná sauðum til matar. Arnes fór og kom að beitarhúsi seinni hluta nætur. Hann var þrekvaxinn, meðalmaður á hæð og heldur íbyggilegur, sterkur að afli og áræðinn og hafði í þetta sinni öxi í hendi. Þegar Arnes er kominn að sauðahúsinu, ber þar að smalann í sama bili; hann var mikill vexti og hafði varreku í hendi. Arnes vildi komast í húsið, en smalinn varð fyrri, komst fyrir dyrnar og varði Arnesi inngöngu. Sóttust þeir þar um stund, en svo lauk, að smalinn sló öxina úr höndum Arnesi og dró hana að sér. Þegar Arnes var orðinn vopnlaus, sneri hann undan og kom slyppur heim til Eyvindar aftur.

Veturinn næsta á eftir áttu þeir Eyvindur mjög örðugt uppdráttar og lifðu mest á rjúpnaveiðum. Litlu síðar er sagt, að Halla hafi komið til þeirra aftur, og fluttu þau þá byggð sína suður og austur í Arnarfellsmúla, við Þjórsárdrög undir Arnarfellsjökli.

Þar gerðu þau sér hreysi, og er sagt, að þau hafi hafst þar við fjóra eða fimm vetur. Ekki fór betur að fyrir þeim Eyvindi á þessum stöðvum, þegar fram í sótti, en áður á Hveravöllum, því eitt sumar fóru tveir menn úr Ytrahrepp inn á afrétt til álftadráps og grasa. Hittu þeir Eyvind þar á slangri og þekktu hann, enda þótt hann lygi til nafn síns. Ekki fundu byggðamenn bústað Eyvindar í það sinn.

Það sumar stálu þeir félagar af Hreppamannaafrétt svo miklu fé skömmu fyrir fjallsafn, að um haustið þótti bændum ekki einleikið, hversu illa heimtist, og var því farið í eftirleit.

Innst á afréttum komu þeir á fjárslóð mikla; hafði féð verið rekið austur sanda með Arnarfellsjökli, og röktu þeir slóðirnar allt að hreysi Eyvindar. Urðu þjófarnir þá naumt fyrir, því þeir voru að lesa húslestur, þegar byggðamenn komu að þeim. Eyvindur varð þá skjótur til bragðs, greip pott þeirra og ýms áhöld önnur og sökkti niður í fen eitt, svo hinir fundu ekki, og öll sluppu þau hjúin úr höndum byggðamanna upp á jökulinn.

Sveitamenn létu greipar sópa um hýbýli Eyvindar, og fannst þeim mikið um, hversu haglega ýms búsáhöld voru tilbúin; þar tóku þeir körfur, sem Eyvindur hafði riðið af tágum með svo mikilli list, að þær voru vatnsheldar. Þeir fundu þar og viðarköst stóran og áttatíu sauðarföll í og eins vel frá gengið eins og fyrr er sagt um köstinn á Hveravöllum. Það, sem eftirleitarmenn gátu ekki flutt með sér til byggða, lögðu þeir eld í og brenndu upp til kaldra kola.

Hér verður að segja þá sögu, að einhverju sinni, meðan hann var á Hveravöllum eða undir Arnarfelli, er sagt, að hann hafi farið að kynna sér leiðir um fjöll og jökla; fór hann þá um Langa-jökul, og varð fyrir honum dalur í jöklinum grasi vaxinn.

Ofarlega í dalnum sá hann, hvar maður fór og rak fjárhóp á undan sér. Eyvindur gekk til hans og heilsaði honum. Hinn tók kveðju hans og heldur þurrlega. Eyvindur spurði, hvert hann ætlaði. Hinn sagðist reka heim búsmala til mjalta. Eyvindi leist maðurinn illmannlegur, brá þó á glens við hann og bauð honum til glímu, og tók hinn því ekki fjarri.

Glímdu þeir svo um stund, og fann Eyvindur það, að hann mundi ekki hafa afl við hann; þó fóru svo leikar, að Eyvindur felldi dalbúann.

Smalinn stóð skjótt upp aftur og sagði: "Ekki mundir þú fella bróður minn svo fljótt, ef þið ættust við."

Eftir það gengu þeir heim undir bæinn og ráku féð á stöðul. Kom þá kona frá bænum og bar skjólur á handlegg sér. Smalinn kvíaði svo féð, en konan fór að mjólka. Eyvindur heilsaði konunni, og tók hún ekki kveðju hans, meðan smalinn var á kvíabólinu; en þegar hann var genginn heim, bað Eyvindur hana að gefa sér mjólk að drekka.

Hún tók þá tóma skjólu, mjólkaði í hana eina ána og rétti honum. Eyvindur tók við, drakk lyst sína, þakkaði stúlkunni fyrir og sagðist hafa fengið nægju sína af ærnytinni.

Stúlkan tók þá undir við hann og sagði honum, að bóndi væri heima og tveir bræður smalans og ef þeir næðu honum, mundi hann ekki fleiri ferðir fara.

Meðan þau töluðust við, var Eyvindur að laga skó sinn á kvíaveggnum; en í því varð honum litið við og sá, hvar þrír menn komu hlaupandi frá bænum og stefndu til kvíanna. Eyvindur bíður þá ekki boðanna, tekur til fótanna og hleypur á brekkuna þvert upp úr dalnum.

Þegar hann var kominn upp á dalbrúnina, eru hinir komnir nærri honum; sér hann þá, að skammt er orðið í milli og svo búið muni ekki duga. Brá hann nú fyrir sig handahlaupum og dró langt undan. Þegar dalbúar sjá það, veita tveir þeirra honum eftirför á handahlaupum, en hinn þriðji sneri aftur; gat Eyvindur þess til, að það mundi hafa verið karlinn, faðir þeirra bræðra.

Nú eltu þessir tveir Eyvind, en hann dró æ lengra undan þeim eftir jöklinum, þangað til fyrir honum varð jökulsprunga. Þar stökk Eyvindur yfir, með því um lífið var að tefla. Var hann þá ákaflega móður, svo hann fleygði sér niður hinum megin sprungunnar, meðan hann kastaði mæðinni.

Þegar hinir komu að sprungunni, þorðu þeir ekki að hlaupa yfir hana, enda mun þeim hafa litist Eyvindur til alls búinn hinum megin. Þar skildi með þeim, og báðu hvorugir vel fyrir öðrum.

Ekki er þess getið, að Eyvindur hafi endranær komist í jafnmikla hættu sem nú var sagt, þó hann ætti rjár við aðra útilegumenn og þess sé getið, að hann hafi gengið í sveit með þeim, en jafnan var hann gerður rækur frá þeim fyrir hvinnsku sakir.

Eitt af því, sem flestum sögnum fer um í sögu Eyvindar, er það, hvort hann hafi náðst eða þá hvað oft af byggðamönnum. Sumir segja, að hann hafi aldrei náðst og forðað sér jafnan á handahlaupum, en Halla hafi oft náðst, einkum þegar hún var vanfær, og hafi hún jafnan sloppið aftur, þegar hún varð léttari.

Haft er það og eftir þeim Eyvindi og Höllu, að þau hafi átt börn saman í útlegðinni og að hún sæi fyrir þeim öllum; en Eyvindur hafi ekki getað komið þar nærri, á meðan Halla var að farga þeim. Mest hafði honum þótt fyrir að missa eitt barnið; það var stúlka komin á annað ár. Höfðu þau ætlað að láta hann lifa, en þá komu byggðamenn snögglega að þeim, svo þau urðu að forða sér og gátu ekki komið barninu með sér, en Halla hafði aðeins ráðrúm til að fleygja því fram af björgum.

Almenn sögn er það, að þau Eyvindur hafi verið um tuttugu vetur í útlegð og orðið þá friðhelg aftur, og segja Grunnvíkingar, að þau hafi komist aftur að sömu jörðinni (Hrafnfjarðareyri), sem þau struku frá á Vestfjörðum, og þar hafi þau dáið og séu grafin í mýri einni nálægt bænum. Þar var séra Torfa Magnússyni, sem var prestur á Stað í Grunnavík (1822-41), sýnt leiði þeirra marg-upphlaðið.

Af handbragði Eyvindar er helst getið pálblaðs og rekuvars, sem Þingeyingar fundu eftir næstliðin aldamót í vatnsrás einni hjá hreysi hans í Eyvindarveri; fluttu þeir hvort tveggja heim með sér norður og höfðu til sýnis, og þótti afbragðsvel frá því gengið. Hinn þriðji hlutur eftir hann var karfa ein, sem til var í Odda á Rangárvöllum á dögum Gísla prófasts Þórarinssonar og höfð handa börnum til að láta þau læra að ganga í og þótti snillilega riðin.

Senda grein